نگاهى بر تحولات فرهنگى، اجتماعى و سياسى حوزه

گرچه كار اصلى حوزه علميه، تعليم و تعلم است، ولى از نظر حوزه هيچ گاه تعليم و تعلم، هدف نيست، بلكه وسيله‏اى است براى وصول به اهداف عالى و كمالات متعالى انسانى، بر همين اساس حوزه علميه قم در هر زمانى تا سرحد امكانات خود، منشأ تحولات عظيم فرهنگى، اجتماعى و سياسى و هرگونه عواملى كه موجب رشد تعالى انسان‏ها مى‏شود، شده است، در اين كتاب كه بناى آن بر اختصار است، به طور فهرست به ذكر چند نمونه از اين تحولات مى‏پردازيم:

تحولات فرهنگى:

فرهنگ اسلام، غنى‏ترين فرهنگى است كه بر همه ابعاد علمى توجه كرده، و از نظر عمق و فراگيرى و پرمايه بودن، سرآمد فرهنگ‏هاى ملل مختلف جهان است، حوزه‏هاى علميه به خصوص حوزه عليمه قم كه از يك سو، برخاسته از فرهنگ اسلام است، و از سوى ديگر نشانگر فرهنگ اسلام و نگهدارنده و پرورنده آن مى‏باشد، در اين راستا خدمات بسيار نموده است، دانشمندان بزرگ و جهانى مانند: بوعلى سينا، خواجه نصير طوسى، علامه حلى، وحيد بهبهانى،ملاصدرا شيرازى و ده‏ها نفر از اين گونه افراد كه در علوم مختلف مانند: ادبيات، منطق، فلسفه، عرفان، علوم طبيعى، رياضى، طب، و... صاحب نظر بودند، و در اين مسير، خدمات شايانى نمودند از حوزه‏هاى علميه برخاسته‏اند، در رأس حوزه‏ها، حوزه علميه قم در اين موارد، گام‏هاى راسخ برداشته، و با تربيت دانشمندان بزرگى توانسته است تا بزرگترين خدمات فرهنگى را ارائه دهد.

تأليف كتاب‏ها در علوم مختلف، و تأسيس كتابخانه‏هاى پرمحتوا و عظيم، كه تعداد كتب بعضى از آنها بر صدها هزار كتاب بالغ مى‏شود، نشانگر روشن اين تحولات فرهنگى است، با توجه به اينكه نقش حوزه‏هاى علميه به خصوص حوزه علميه قم در پيدايش آنها، از همه دانشگاه‏ها و محافل بيشتر است.

محققان آگاه و عالمان بى‏نظر مى‏گويند: اگر كتابخانه‏هايى مانند كتابخانه آستان قدس، در مشهد، و كتابخانه مجلس در تهران، و كتابخانه آيت‏الله مرعشى نجفى (رحمه الله) در قم را، از كتاب‏هاى حوزويان و از آثار علمى عالمان دين و برخاستگان حوزه‏هاى علميه تهى كنيم، قفسه‏هاى آن كتابخانه‏ها جز از چند كتاب واريخته و گرد و خاك گرفته، چيزى باقى نمى‏ماند، آنچه كه مايه قوام و اعتبار اين كتابخانه‏ها شده، همام كتاب‏هاى حوزويان است.⁽¹³¹⁾

پس آن كس كه بپندارد كه دين از سياست جدا است چنين كسى ناآگاه است كه نه اسلام را مى‏شناسد و نه سياست را.⁽¹³⁷⁾

حوزه علميه قم از ابتدا تا حال، در هر عصرى، از ماجرهاى سياسى بر كنار نبود، بلكه در بعضى موارد، دخالت جدى كرده، و گاهى زمام سياست عصر خود را به دست گرفته است.

رابطه حوزه علميه با سياست، در طول زمان و شرايط و امكانات، مختلف بوده، كه چاره‏اى نيست جز اينكه در اينجا با ذكر نمونه‏هايى، به تماشاى دور نماى آن بپردازيم:

استقلال قم از اصفهان

مردم قم به خاطر وجود علما و محدثان شيعه در قم، در همان قرن دوم و سوم، حاضر نبودند كه به حكومت خلفاى جور كمك كنند، چرا كه آنها را غاصب و طاغوت مى‏دانستند، و در هر فرصتى بر ضد آنها رفتار مى‏نمودند. قم تا سال 189 هجرى قمرى تابع اصفهان بود، و مردم قم خراج و ماليات خود را به اصفهان مى‏پرداختند، از آنجا كه حكومت و مردم اصفهان در آيين غير تشيع بودند، مردم قم به پيروى از علماى خود، خواهان استقلال بودند، واز دادن ماليات به اصفهان اكراه داشتند. چنان كه قبلا خاطرنشان گرديد.

سرانجام در سال 189 هجرى قمرى با كوشش حمزه بن اليسع اشعرى قم از اصفهان جدا شد، و به صورت كوره (به اصطلاح امروز شهرستان) درآمد، و در سال 195 در مسجد دزپل يا درپل منبر قرار داده‏اند، با توجه به اينكه: منبر داشتن شهرى، علامت استقلال آن شهر بود.⁽¹³⁸⁾

چنين استقلالى، از نظر سياسى و مذهبى، براى مردم قم بسيار مهم بود، و قطعا وجود محدثان و راويان و علما و شاگردان امامان (عليهم السلام) در قم، موجب اين استقلال گرديد، زيرا آنها بودند كه با ارشاد و اطلاع رسانى به مردم، چنين زمينه‏اى را به وجود آوردند.

بر همين اساس، خلفا و سلاطين به قم توجه خاصى داشتند، تا آنها را آرام نگهدارند، زيرا قم در هر فرصتى از فرمان آنها سرباز مى‏زدند، از اين رو خلفا براى جلب رضايت مردم قم، غالبا يكى از رجال بزرگ شيعه، يا متمايل به شيعه را فرماندار قم مى‏نمودند، از جمله مأمون (هفتمين خليفه عباسى) هرثمه را كه از رجال بزرگ و با نفوذ شيعه بود، حاكم قم كرد، و المقتدر عباسى (هيجدهمين خليفه عباسى) حسين بن حمدان را كه سال‏ها با بنى عباس مبارزه كرده بود، به حكومت قم منصوب نمود.⁽¹³⁹⁾

اما متوكل عباسى (دهمين خليفه بنى عباس)، يكى از دژخيمان ناپاك و خونخوار خود، به نام موسى بن بغا ابن كليب را فرماندار قم كرد، موسى كه شخصى گستاخ و بدزبان بود، و با آل على (عليه السلام) دشمنى سخت داشت. به قم آمد و حكومت آن را به دست گرفت، او با اينكه به شدت مردم قم را ترسانده بود و آنها را به قتل تهديد نموده بود، ولى مردم قم در برابر او تسليم نشدند، سرانجام جمعى از مردم قم به محضر امام حسن عسكرى (عليه السلام) رفتند و از بودن چنان حاكم سفاكى در قم، شكايت و چاره جويى نمودند.

امام عسكرى (عليه السلام) به آنها امر كرد كه نماز مظلوم بخوانند⁽¹⁴⁰⁾ و پس از نماز او را نفرين نمايند، آنها به دستور امام حسن عسكرى (عليه السلام) عمل كردند، نفرين آنها باعث شد كه پس از اندك مدتى، موسى بن بغا به هلاكت رسيد⁽¹⁴¹⁾

در ورق ديگر تاريخ مى‏خوانيم: معتمد (پانزدهمين طاغوت عباسى 23 سال (از سال 256 تا 279) خلافت كرد، و چهارده سال از امامت امام حسن (عليه السلام) مقارن زمان او بود، موسى بن بغا در عصر مهتدى و معتمد عباسى، فرمانده لشكر بود، بسيار ظلم مى‏كرد، مردم قم از ظلم او به ستوه آمدند، و به محضر امام حسن عسكرى (عليه السلام) رفته، او از ظلم او به آن حضرت شكايت نمودند، امام حسن (عليه السلام) دعايى را به مردم قم آموخت تا در قنوت نماز بخوانند، تا از شر او نجات يابند، فرازى از آن دعا چنين است:

اللهم و لا تدع للجور دعامه الا قصمتها، و لا حبه الا هتكتها، و لا كلمه الا فرقتها... و لا رافعه علم الا نكستها

خدايا! براى ظلم و جور، پايه‏اى را رها نساز، مگر اينكه آن را درهم بشكن، و سپرى نگذار مگر اينكه آن را پاره كن، و كلام وصف به هم فشرده‏اى نگذار، مگر اينكه گسيخته كن، و پرچم برافراشته‏اى نگذار، مگر اينكه سرنگون فرما...⁽¹⁴²⁾

نتيجه اينكه: وجود محدثان و شاگردان امامان (عليهم السلام) و به زبان روز وجود علما و طلاب، در همان قرن دوم و سوم در قم، كه بيانگر وجود حوزه علميه كوچك در آن عصر است، باعث شده بود، كه مردم در برابر حكام جور، نه تنها تسليم نمى‏شدند، بلكه با آنها مبارزه كرده و براى بيرون راندن آنها، اقدامات گوناگون مى‏نمودند.

موضع‏گيرى پنج عالم بزرگ قم، در برابر طاغوت‏

1- ميرزاى قمى (رحمه الله) در برابر فتحعلى شاه

حوزه علميه قم در هيمن منوال قرن به قرن، منشأ آثار مختلف سياسى بوده، تا عصر قاجار، چنان كه قبلا گفتيم، مرجع عظيم الشأن حضرت آيت‏الله العظمى ميرزا ابوالقاسم قمى‏⁽¹⁴³⁾ (معروف به ميرزاى قمى) در قم سكونت داشت، اين مرجع عالى مقام در رونق و فتق امور، و در سياست دخالت مى‏كرد، و با نصايح خود، فتحعلى شاه و حكام ديگر را از ظلم و ستم داستان زير كه بيانگر دخالت ميرزيا قمى (رحمه الله) در امور سياسى، و قاطعيت او در برابر سلطان عصرش است: توجه كنيد:

1- فحتعلى شاه گاهى به ديدار ميرزاى قمى مى‏آمد در يكى از ملاقات‏ها، ميرزا به فتحعلى شاه گفت: اى پادشاه! عدالت را رعايت كن، از آن ترس دارم كه بر اثر رابطه‏اى كه با تو دارم مشمول عذاب و خشم خدا گردم، چرا كه خداوند در قرآن مى‏فرمايد:

در آن ملاقات، در اين مورد نتيجه گرفته نشد، ميرزا از اين پيش نهاد نگران بود (چرا كه چنين وصلتى موجب تأييد كارهاى شاه مى‏شد، و ميرزا هرگز نمى‏خواست، با خاندان شاه نزديك گردد و او را تأييد كند) ميرزا كه نمى‏توانست چنين اجازه‏اى بدهد، و از طرفى احتمال آن وجود داشت كه مجبور به اجازه گردد، دست به دعا برداشت و گفت: خدايا اگر بنا است دختر شاه همسر پسرم شود، مرگ جوانم را برسان.

طولى نكشيد كه پسر ميرزا در ميان حوض خانه افتاد و غرق شده و فوت كرد.⁽¹⁴⁶⁾

نظير اين موضع‏گيرى در مورد ملامحسن يزدى يكى از علماى مشهور ايران در عصر فتحعلى شاه رخ داد، شاه با اصرار مى‏خواست دخترش ضياء السلطنه را همسر پسر ملا محسن يزدى كند، ولى ملا محسن با كمال قاطعيت مانع چنين وصلتى گرديد.⁽¹⁴⁷⁾